Kinh tế Việt Nam: Cất cánh từ cải cách luật chơi

Theo chuyên gia kinh tế Trần Sĩ Chương, trong bối cảnh Việt Nam đang quyết tâm xây dựng một nền kinh tế tự do, công bằng và bền vững, những bài học từ các nền kinh tế châu Á như Hồng Kông và Đài Loan (Trung Quốc) trở nên thiết thực hơn bao giờ hết. Hai mô hình phát triển tương phản nhưng cùng chung một cốt lõi: minh bạch thể chế, tôn trọng kinh tế tự nhiên và lấy người dân làm trung tâm.

Hồng Kông: Phát triển từ môi trường kinh doanh minh bạch

Từ một thuộc địa nghèo sau Thế chiến II, Hồng Kông trở thành trung tâm tài chính - thương mại toàn cầu nhờ vào chính sách laissez-faire: nhà nước không can thiệp thị trường, chỉ giữ vai trò bảo đảm hạ tầng, pháp lý và thuế thấp. Họ đã không chi tiêu công kênh cầu, không ôm ấp doanh nghiệp lớn, và không bóp méo chính sách theo ý chính trị.

John Cowperthwaite, Bộ trưởng Tài chính Hồng Kông (1961–1971), đã tóm lại triết lý: "Không ai biết doanh nghiệp nào sẽ thành công. Hãy để họ tự quyết định." Điểm mạnh của Hồng Kông là một hệ thống đăng ký doanh nghiệp nhanh, thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ 15%, không áp thuế doanh thu, VAT hay thuế lợi nhuận vốn.

Hệ thống tòa án hoạt động hiệu quả và minh bạch giúp doanh nghiệp tin tưởng vào khả năng được đối xử công bằng khi có tranh chấp. Nhờ đó, thu nhập bình quân đã tăng nhanh, từ mức zero đạt 25% thu nhập trung bình của người Anh chỉ sau một thập kỷ. Hồng Kông đã chứng minh: minh bạch và đối xử công bằng mới là nguồn lực thật sự cho kinh tế.

Đài Loan (Trung Quốc): Tăng trưởng đi đôi với công bằng xã hội

Khác với Hồng Kông, Đài Loan chọn cách tăng trưởng bao trùm: thực hiện các chương trình cải cách ruộng đất quy mô lớn, chặn đứng sự tập trung ruộng đất và tài sản trong tay thiểu số tinh hoa. Nhà nước sau đó tập trung đầu tư vào giáo dục đại chúng, đào tạo nghề và phát triển cơ sở hạ tầng.

Sự đồng bộ giữa các chính sách văn hóa - xã hội - kinh tế giúp Đài Loan giữ vững độ bình đẳng: chỉ số Gini (thu nhập) ổn định trong nhiều thập kỷ. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa được tạo điều kiện đối xử công bằng, nhận hỗ trợ đào tạo, tiếp cận tài chính và được xúc tiến xuất khẩu.

Hệ thống thuế của Đài Loan tuy cao hơn Hồng Kông, nhưng đổi lại bằng sự minh bạch và đối xử nhất quán. Không có "luật trong luật ngoài", không có "tùy cách linh hoạt", đó là cách Đài Loan gắn kết niềm tin xã hội với động lực tăng trưởng.

Việt Nam: Minh bạch để vượt qua rào cản phát triển

Việt Nam đang ở một ngã ba đường. Nền kinh tế đã đạt được nhiều thành tựu trong ba thập kỷ qua nhờ cải cách và mở cửa, nhưng vẫn đối mặt với những thách thức dai dẳng: thủ tục hành chính phức tạp, pháp lý chồng chéo, và đặc biệt là sự không nhất quán trong thực thi chính sách khiến chi phí tuân thủ tăng cao và niềm tin thị trường bị bào mòn.

Nhiều nhà đầu tư, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, phản ánh rằng họ không sợ thuế cao bằng sợ... thuế không đoán được. Một báo cáo của Ngân hàng Thế giới từng chỉ ra rằng: "Chi phí không chính thức" là một trong những yếu tố lớn nhất làm giảm năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nếu Việt Nam muốn giữ được đà tăng trưởng và hướng đến mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, việc xây dựng một "luật chơi" minh bạch là tối quan trọng. Điều đó không chỉ tạo ra sân chơi công bằng cho doanh nghiệp trong nước, mà còn thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao từ nước ngoài.

Giải pháp không mới nhưng cần quyết liệt

Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh, bốn nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị là những trụ cột thể chế nền tảng, tạo động lực mạnh mẽ đưa đất nước tiến lên trong kỷ nguyên mới.

Bốn nghị quyết trọng điểm – Bệ phóng thể chế mới

Tại Hội nghị toàn quốc quán triệt và triển khai Nghị quyết 66 và 68, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh rằng để kinh tế Việt Nam phát triển mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới, cần triển khai đồng bộ bốn nghị quyết then chốt của Bộ Chính trị: Nghị quyết 66 về pháp luật, Nghị quyết 68 về kinh tế tư nhân, Nghị quyết 57 về khoa học công nghệ và Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế. Bốn nghị quyết này là trụ cột thể chế, tạo thành một chỉnh thể thống nhất nhằm thúc đẩy phát triển bền vững, đột phá, và hiện đại hóa quốc gia.

Tổng Bí thư thẳng thắn nhìn nhận rằng Việt Nam đang đối mặt với áp lực lớn từ trong và ngoài nước. Nếu không cải cách thể chế quyết liệt, tư duy phát triển sẽ rơi vào lối mòn, khiến đất nước tụt hậu trong cuộc đua toàn cầu. Cải cách sâu sắc về mô hình tăng trưởng, cơ cấu kinh tế và cách tổ chức bộ máy là điều không thể trì hoãn.

Kinh tế tư nhân – Trụ cột mới của nền kinh tế

Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân không chỉ là một thành phần kinh tế quan trọng mà phải trở thành một động lực phát triển chủ đạo của nền kinh tế quốc gia. Tư tưởng mới này thể hiện sự chuyển biến sâu sắc trong nhận thức chiến lược của Đảng: không còn xem khu vực tư nhân là thứ yếu mà coi đó là đối trọng song hành cùng kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể – ba trụ cột trong mô hình phát triển.

Để thực hiện mục tiêu này, cần cải cách mạnh mẽ thể chế: bảo vệ quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh, xây dựng môi trường đầu tư công bằng, minh bạch và ổn định. Đồng thời, khơi thông các nguồn lực cho khu vực tư nhân – từ đất đai, tín dụng, đến công nghệ và thị trường. Việc hình thành các tập đoàn tư nhân lớn có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu là nhiệm vụ chiến lược trong giai đoạn tới.

Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo – Động lực tăng trưởng

Nghị quyết 57 xác định rằng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà phải trở thành nền tảng và lực đẩy chính của tăng trưởng. Tổng Bí thư nhấn mạnh: không có con đường nào khác ngoài việc đưa công nghệ vào trung tâm của quá trình hiện đại hóa đất nước.

Việt Nam phải tăng cường đầu tư vào nghiên cứu, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp, tạo khung pháp lý cho sandbox thử nghiệm. Các chính sách cần đi kèm với đào tạo nhân lực chất lượng cao, bảo đảm chuyển giao công nghệ, và nâng cao năng lực số trong toàn dân.

Pháp luật – Nền móng của một quốc gia phát triển

Nghị quyết 66 yêu cầu đổi mới toàn diện công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà phải là cơ sở vận hành quyền lực nhà nước, bảo vệ quyền con người, thúc đẩy sản xuất – kinh doanh và dẫn dắt sự phát triển.

Tổng Bí thư kêu gọi xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, ổn định, dễ hiểu, dễ tiếp cận, lấy thực tiễn làm trung tâm, đồng thời có khả năng dự báo và kiến tạo. Điều này đòi hỏi chuyển đổi tư duy từ quản lý sang phục vụ, từ phản ứng sang chủ động.

Hội nhập quốc tế – Tăng cường sức mạnh nội lực

Nghị quyết 59 khẳng định: hội nhập không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu của phát triển. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế phải đi kèm với tăng cường năng lực nội tại – bao gồm thể chế, khoa học công nghệ và năng lực cạnh tranh quốc gia. Tổng Bí thư đặc biệt nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp và người dân là chủ thể trung tâm trong tiến trình này.

Việc tận dụng hiệu quả các FTA, nhất là CPTPP, EVFTA, RCEP và sắp tới là FTA với Hoa Kỳ, sẽ giúp mở rộng không gian phát triển, tăng năng lực sản xuất, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Giai đoạn 2025–2030: Bốn nhiệm vụ đột phá

Tổng Bí thư chỉ đạo cụ thể bốn nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn 2025–2030:

1.     Hoàn thiện thể chế pháp luật hiện đại, ổn định, thúc đẩy phát triển.

2.     Tạo đột phá trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

3.     Chủ động hội nhập quốc tế toàn diện, định hình luật chơi toàn cầu.

4.     Phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là các tập đoàn có sức cạnh tranh khu vực và toàn cầu.

Hành động quyết liệt, không để lỡ thời cơ

Tổng Bí thư nhấn mạnh: chỉ còn 20 năm để thực hiện mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Nếu không cải cách kịp thời, chúng ta sẽ lỡ mất “cơ hội vàng”. Vì vậy, cần khẩn trương triển khai 8 nhiệm vụ trọng tâm như: rà soát pháp luật, ban hành chương trình quốc gia đổi mới sáng tạo, cải thiện môi trường kinh doanh, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, và truyền thông tạo đồng thuận xã hội.

Kết luận: Việt Nam muốn trở thành quốc gia phát triển, cần một thể chế hiện đại, minh bạch, một khu vực tư nhân năng động, sáng tạo, và một tầm nhìn hội nhập toàn diện. Với cam kết chính trị mạnh mẽ từ trung ương và sự đồng lòng của toàn dân, giấc mơ “hóa rồng” hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.